و همين‌طور است سخن در اكثر احاديثى كه در اين باب روايت شده است . بعلاوه تمامى اين احاديث در تعارض‌اند با احاديث ديگرى كه در آنها از اتخاذ رأى بدون رجوع به كتاب و سنّت نهى شده است . دليل اجماع : و اجماع مهم‌ترين دليل اهل قياس و تكيه‌گاه آنهاست . و مراد از اجماع ، اجماع صحابه است . و بايد اعتراف كرد كه بعضى از صحابه ، اجتهاد در رأى را در موارد زيادى اعمال كردند . حتى در آنجا كه خلاف نص بود ، با اجتهاد خودشان تصرف در شريعت نمودند . و انصاف اينست كه اعمال اين روش توسط برخى صحابه قابل انكار نيست . ولى - چنان كه قبلا توضيح داديم - كاملا روشن نيست كه اين اجتهادات از باب قياس بوده يا استحسان و يا مصالح مرسله ؟ و از جانب خود صحابه معلوم نشده كه اين اجتهادات بر چه اساس بوده است : آيا تأويل نصوص بوده يا جهل به نصوص داشته‌اند و يا نصوص را سبك شمرده‌اند ؟ چه‌بسا بگوئيم از برخى آنان ، بعضى از اين موارد يا تمام اين موارد واقع شده است ! و در حقيقت - چنان كه گذشت - در قرن دوم و سوم هجرى بود كه بحث دربارهء انواع و ويژگيهاى اجتهاد در رأى دگرگون شد و در نتيجه فرقهاى بين قياس و استحسان و مصالح مرسله « 1 » روشن شد . و يكى از اجتهادات صحابه ، كلام عمر بن خطاب است كه گفت : « دو متعه در زمان رسول اللّه حلال بود كه من آن دو را حرام و مرتكب آنها را عقوبت مىكنم » . و يكى ديگر از اجتهادات وى اين بود كه مردم را براى نماز « تراويح » « 2 » جمع مىكرد . و يكى ديگر از اجتهادات او اين بود كه

--> ( 1 ) - المصالح المرسلة هى المصالح التى لم يشرع الشارع حكما لتحقيقها و لم يدل دليل شرعى على اعتبارها او الغائها . و سميّت مرسلة لانها مطلقة غير مقيدة بدليل اعتبار و لا دليل الغاء : مصالح مرسله ، مصلحتهايى است كه شارع حكمى در مورد آنها نداده و دليل شرعى بر اعتبار يا عدم اعتبار آنها نداريم . و اگر مرسله ناميده مىشوند به‌همين‌جهت است كه مطلق بوده ، مقيّد به دليلى بر اعتبار يا الغاء نيستند ( غ ) . ( 2 ) - « التراويح » جمع ترويحة : هى فى الأصل اسم للجلسة التى بعد اربع ركعات فى ليالى رمضان لاستراحة الناس بهائم سمى كل اربع ركعات ترويحة ، و هى ايضا اسم لعشرين ركعة فى الليالى نفسها : تراويح جمع ترويحه [ استراحت دادن ] است و در اصل اسم است براى نشستنى كه در شبهاى ماه رمضان پس از چهار ركعت نماز واقع مىشود و سپس هر چهار ركعت از نماز « ترويحه » ناميده شده و همچنين اسم هر بيست ركعت در شبهاى رمضان « ترويحه » گذشته شده است ( غ ) .